Praca zdalna zaciera granice: Europa pracuje coraz dłużej

Praca zdalna zaciera granicę między czasem zawodowym a prywatnym dla milionów Europejczyków, a przepracowanie stało się normą zamiast wyjątkiem. Upowszechnienie pracy z domu, połączone z niestabilnością na rynku pracy i oczekiwaniami ciągłej dostępności, sprawia, że coraz więcej osób pracuje znacznie dłużej niż przewidują ich umowy.

Jak praca zdalna zmieniła kulturę pracy w Europie?

Pandemia COVID-19 przyspieszyła transformację cyfrową, ale jednocześnie rozmyła tradycyjne granice między biurem a domem. Według badania Eurofound opublikowanego w czerwcu, około jednej piątej pracowników w Unii Europejskiej regularnie otrzymuje służbowe wiadomości poza normalnymi godzinami pracy. W Wielkiej Brytanii sytuacja jest jeszcze bardziej dramatyczna — ponad połowa brytyjskich pracowników każdego dnia pracuje dłużej niż przewidują ich standardowe godziny.

Zjawisko to nie jest przypadkowe. Pracownicy zdalni częściej mają nadgodziny, nieregularne godziny pracy i obowiązki przenikające do czasu wolnego. Dodatkowo mierzą się z oczekiwaniem, że będą stale dostępni. Strach przed „wypadnięciem z obiegu”, obawa o stabilność zatrudnienia i lęk przed uznaniem za łatwo zastępowalnego sprawia, że wielu pracowników z własnej inicjatywy odpowiada na służbowe wiadomości poza normalnymi godzinami.

Kto jest najbardziej narażony na przepracowanie?

Dane pokazują wyraźny podział. Wśród pracowników z elastycznymi godzinami rozpoczęcia i zakończenia pracy 64 proc. deklaruje, że przynajmniej od czasu do czasu kontaktują się z nimi osoby z pracy po godzinach. W porównaniu z tym, 49 proc. osób pracujących według stałego grafiku doświadcza takiego kontaktu. Różnica jest jeszcze bardziej widoczna przy podziale na miejsce pracy: 63 proc. pracowników zdalnych zgłasza kontakt z pracą po godzinach, podczas gdy wśród osób pracujących wyłącznie w siedzibie pracodawcy odsetek wynosi 48 proc.

Szczególnie trudną sytuację mają osoby na wyższych stanowiskach kierowniczych i pracownicy z elastycznymi formami zatrudnienia. Ich praca wiąże się z nieregularnym grafikiem, dużą autonomią i współpracą w różnych strefach czasowych, co znacznie utrudnia wyznaczenie, kiedy powinni być dostępni, a kiedy zaczyna się ich czas prywatny.

Kategoria pracownika	Procent kontaktów po godzinach	Poziom stresu
Pracownicy zdalni	63%	Wysoki
Pracownicy w siedzibie	48%	Średni
Elastyczne godziny pracy	64%	Wysoki
Stały grafik	49%	Średni
Kontaktowani po godzinach	–	59% zawsze/prawie zawsze
Nigdy kontaktowani po godzinach	–	17%

Jakie są konsekwencje dla zdrowia psychicznego?

Stres związany z ciągłą dostępnością ma poważne skutki dla zdrowia psychicznego. Około 59 proc. europejskich pracowników objętych badaniem Eurofound przyznało, że zawsze lub prawie zawsze odczuwa stres w pracy. Dla porównania, wśród osób, z którymi nigdy nie kontaktowano się po godzinach, odsetek zestresowanych wyniósł tylko 17 proc. Różnica jest dramatyczna i pokazuje bezpośredni związek między dostępnością po godzinach a poziomem stresu.

W Wielkiej Brytanii sytuacja jest szczególnie poważna. Aż 92 proc. pracowników ma problem z psychicznym odcięciem się od pracy w czasie wolnym — to znacznie powyżej europejskiej średniej wynoszącej 78 proc. Dodatkowo 88 proc. badanych przyznało, że odczuwa niepokój lub poczucie winy, gdy prosi o urlop. Zjawisko to wskazuje na głęboką kulturę pracy, w której urlop jest postrzegany jako przywilej, a nie prawo.

Co to oznacza dla pracowników zdalnych?

Przepracowanie ma bezpośrednie konsekwencje dla jakości życia. Pracownicy, którzy nie mogą odłączyć się od pracy, doświadczają chronicznego stresu, zaburzeń snu i problemów zdrowotnych. Dodatkowo, praca poza normalnymi godzinami często nie jest wynagradzana. W Wielkiej Brytanii około 3,5 mln pracowników — jeden na ośmiu — regularnie wykonuje nieodpłatne nadgodziny. Szacunkowo stanowi to 28,5 mld funtów (33,3 mld euro) niepłatnej pracy rocznie.

Dla pracowników pracujących z domu oznacza to również brak fizycznego oddzielenia między pracą a życiem prywatnym. Gdy biuro znajduje się w domu, psychologiczne odcięcie się od obowiązków zawodowych staje się znacznie trudniejsze. Telefon z aplikacjami służbowymi, laptop na biurku i oczekiwanie przełożonych tworzą środowisko, w którym praca nigdy nie kończy się.

Jakie rozwiązania wprowadzają europejskie kraje?

Dostrzegając problem, kilka krajów europejskich podjęło konkretne działania. Francja, Włochy, Belgia, Hiszpania, Portugalia, Irlandia, Grecja i Luksemburg wprowadziły przepisy, regulacje prawa pracy lub zakładowe kodeksy mające ograniczyć kontakt po godzinach i zabezpieczyć prawo pracowników do odpoczynku.

Rozwiązania te obejmują zarówno ustawowe prawo do bycia offline i zmiany w kodeksach pracy, jak i układy zbiorowe oraz niewiążące kodeksy dobrych praktyk. Jednak wdrożenie i egzekwowanie nowych zasad wciąż jest trudne. Poszczególne państwa stosują bardzo odmienne rozwiązania, co prowadzi do rozdrobnionego systemu regulacji w całej Europie.

Dla porównania, w Wielkiej Brytanii nie ma obecnie odrębnej ustawy gwarantującej prawo do odłączenia się od pracy. Oznacza to, że pracownicy brytyjscy mają mniejszą formalną ochronę przed oczekiwaniami ciągłej dostępności.

Dlaczego pracodawcy mają trudności z wdrażaniem zmian?

Pracodawcy muszą mierzyć się z głęboko zakorzenioną kulturą stałej dyspozycyjności, która przez lata stała się normą branżową. Praca hybrydowa, współpraca międzynarodowa i zespoły rozproszone w różnych strefach czasowych utrudniają wyznaczenie wyraźnej granicy między czasem pracy a życiem prywatnym.

Dodatkowo, w niektórych państwach obowiązki regulacyjne dotyczą wyłącznie pracodawców zatrudniających powyżej określonej liczby osób. Oznacza to, że pracownicy mniejszych firm mogą nie korzystać z takiej samej ochrony co zatrudnieni w dużych korporacjach. Strach przed konsekwencjami lub przed tym, że zostaną uznani za mniej zaangażowanych, sprawia też, że wielu pracowników z własnej inicjatywy odpowiada na służbowe wiadomości poza normalnymi godzinami pracy, co dodatkowo utrudnia organizacjom wprowadzanie trwałych zmian kulturowych.